Meghdoot-Introduction

મેઘદૂત – રસદર્શન
મહાકવિ કાલિદાસનું આ પ્રસિદ્ધ કાવ્ય.100 શ્લોકોમાં કવિ પોતાનું સંપૂર્ણ કવિત્વ પ્રગટ કરે છે.
કાવ્યની શરૂઆત મંદાક્રાન્તા છંદમાં થઈ છે બધા શ્લોકો આ છંદમાં જ છે.કાવ્યનો નાયક પણ અહી આક્રંદ કરે છે.પ્રથમ શ્લોકમાં જ …
कश्चित् कान्ता विरह गुरुणां स्वधिकारात प्रमत्त…
કોઈ યક્ષ પત્નીના લાંબા વિરહથી પીડીત છે એનું કારણ છે પોતાની ફરજમાં ભૂલ કરી છે.આનું કારણ પ્રમાદ અને પ્રમત્ત બન્યો તે છે.
આ યક્ષ -અર્ધ દેવતાઈ- જાતિ છે.હિમાલયમાં આવેલ અલકા નગરીમાં તે રહે છે આ નગરીનો રાજા યક્ષ છે.યક્ષ એ શિવને પૂજે છે.યક્ષોનો રાજા કુબેર છે-આજે પણ ધન પ્રાપ્તિ માટે કૂબેરની પૂજા કરવામાં આવે છે.
આ કૂબેર દરરોજ શિવની પૂજા કમળો દ્વારા કરે છે. આ પૂજા માટે કમળો લાવવાનું કામ આપણો કાવ્ય નાયક યક્ષ કરે છે.
યક્ષના નવા નવા લગ્ન થયેલ છે તેની પત્ની કહે છે કે “સવારમાં વહેલા ઉઠીને કમળ લેવા જાઓ એ કરતા રાત્રે જ કમળ તોડી લાવો તો “પત્નીની આ લાગણીભર્યા વચનો આપણો કાવ્ય નાયક ટાળી શકતો નથી.
સાંજે જ કમળ તોડીને પૂજાની થાળી તૈયાર કરીને યક્ષ તૈયાર રાખે છે.સવારમાં એ સ્વામી યક્ષરાજ કૂબેરને પૂજાની કમળ થાળી આપી દે છે. આ થાળીમાં એક કમળમાં ભમરો પૂરાયેલો છે.ભમરો લાકડું કોરી નાખે પણ કમળ પ્રત્યે પ્રેમ અને સવારે મધ પ્રાપ્ત થાય તે લાલચ હોવાથી તે કમળને કોરી શકતો નથી.આ ભમરો કૂબેરને ડંખ દે છે.કૂબેર શિવનો સેવક અને મિત્ર છે.તેને ધ્યાન દ્વારા બધું સમજાય જાય છે……અને યક્ષ પર આવી પડે છે શાપ …”જેને કારણે હે યક્ષ તે આળસ કરી છે તે પત્નીનો તને વિયોગ થશે.એક વર્ષ સુધી તારે પત્ની થી દૂર રહેવું પડશે.
હવે દક્ષિણમાં રામગીરી પર્વત પર યક્ષ રહે છે જેમ તેમ કરીને આઠ મહિના તો યક્ષ પસાર કરે છે પણ આષાઢનો પહેલો દિવસ આવતા યક્ષ હરેરી જાય છે આ ચાર મહિના ચોમાસાના તેને પત્નીની યાદ સતાવે છે.
અને આપણા કાવ્યનો સરસ શ્લોક ….आषाढस्य प्रथम दिवसे मेघमाश्लिष्ट सानु….અહી કવિ અદ્ભુત શબ્દચિત્ર રજુ કરે છે અષાઢના પ્રથમ દિવસે પર્વતને અડીને રહેલું વાદળ જેવી રીતે મદમસ્ત આખલો માટીના ઢગલાને માથે ચડાવીને ઉભો હોય.આને માટે કવિએ वप्रक्रीडा શબ્દ પ્રયોજ્યો છે.
મેઘને સમગ્ર ભારતની ભૂગોળ વિષે કાલિદાસ મેઘને માર્ગદર્શન આપે છે.
હે મેઘ,ઉજ્જૈનીમાં મહાકાલની આરતીના દર્શન કરવાનું કહે છે.અલકાનગરી અને યક્ષની પત્નીના સૌન્દર્યનું વર્ણન અને શબ્દ ચિત્ર જૂઓ
तन्वी श्यामा शिखरी दशना
યક્ષ મેઘને કહે છે કે તેની પત્ની ઘરના ફળિયામાં ઝૂલા પર બેસીને સંગીતના સૂર રેલાવતી હશે દુબળી તો એવી થઈ ગઈ હશે કે હાથમાંથી કડું સરી જતું હશે.ઘરના ટોડલે મોર બેઠો હશે.નગરીની સુંદરતા પરથી જ તે અલકાનગરી હશે એવું મેઘ તને લાગશે.
મેઘ સાથે વાતચીત કરતો યક્ષ લાગણીશીલ લાગે છે.
સાહિત્યના માણસે આ કાવ્ય અવશ્ય વાંચવું રહ્યું.

Advertisements

Syllabus-Highersecondary

ઉચ્ચતર માધ્યમિક વિભાગ
વર્તમાન સમયમાં વિષય માળખું મુજબ કુલ સાત વિષય પસંદ કરવાના હોય છે.
જૂથ : 1 ગુજરાતી-ફરજિયાત
જૂથ : 2 અંગ્રેજી – ફરજિયાત
જૂથ – ૩ નીચેનામાંથી કોઈપણ બે –
1 હિન્દી,
2 મનોવિજ્ઞાન,
3 સંસ્કૃત,
4 વાણીજ્ય વ્યવસ્થા
5 નામાના મૂળતત્વો
જૂથ – 4 નીચેનામાંથી કોઈપણ ત્રણ-
1 સમાજશાસ્ત્ર
2 તત્વજ્ઞાન
3 ઈતિહાસ/ભૂગોળ
4 અર્થશાસ્ત્ર
5 આંકડાશાસ્ત્ર
6 કોમ્પ્યુટર /ચિત્ર /સંગીત
7 રાજ્યશાસ્ત્ર
ઉપરોક્ત સાત વિષય ઉપરાંત શાળાકિય કક્ષાએ બે અન્ય વિષય પણ ભણવાના હોય છે.આ બે વિષયની
પરીક્ષા સ્થાનિક કક્ષાએ લઈને પ્રમાણપત્ર આપવાનું હોય છે.
1 ઉદ્યોગ -લઘુલિપિ,કેમિકલ સાબુ બનાવવા,સીવણ-ભરતગૂંથણ સ્થાનિકકક્ષા અનુસાર
2 શારીરિક શિક્ષણ
આમ કુલ નવ વિષય વિદ્યાર્થીઓએ ભણવાના હોય છે
અભ્યાસક્રમ
હાલમાં ઉચ્ચતર માધ્યમિક વિભાગમાં બે પ્રવાહ અસ્તિત્વ ધરાવે છે વિજ્ઞાન પ્રવાહ અને સામાન્ય પ્રવાહ.
વિજ્ઞાન પ્રવાહ બાબતે વિષયોની પસંદગી અને ભારણ પરત્વે ખૂબ ચિંતન થયું છે પરંતુ સામાન્ય પ્રવાહ પસંદ કરનાર એવા 70 ટકા વિદ્યાર્થીઓ વિષે જોઈએ તેવી ગંભીરતાથી ચિંતન થયું નથી.એમાંય ખાસ કરીને વિદ્યાર્થીઓનું વિષય પસંદગી અને તેના ભારણ અંગે.
વિજ્ઞાન પ્રવાહમાં પાંચ વિષયો જ ભણવાના હોય છે જયારે સામાન્ય પ્રવાહમાં સાત વિષયો ભણવાના હોય છે આમ બે વિષયો વિદ્યાર્થીઓને વધારે ભણવા પડે છે.
બીજી બાબત એ છે કે તેમને રસ રુચિ પ્રમાણે ભણવાના વિષય મળતા નથી.આનું કારણ એ છે કે તે વિષયના શિક્ષકો શાળામાં ના હોય.એ તો સમજ્યા પણ 2005 થી એવી પરિસ્થિતિ થઈ છે કે સંસ્કૃત, મનોવિજ્ઞાન અને હિન્દી.આ ત્રણ વિષયમાંથી કોઈ બે વિષય જ ભણવાના.
હવે આ ત્રણે વિષયોમાં વિદ્યાર્થીઓને રસ હોય શકે અને શાળામાં આ ત્રણે વિષયના શિક્ષકો પણ ઉપલબ્ધ હોય ત્યારે સમસ્યા થી શકે છે.અથવા આમાંથી કોઈ શિક્ષક ઉપલબ્ધ ના હોય તો પણ સમસ્યા થાય.
ખરેખર તો વિષય માળખું સરળ અને રસરુચિ પ્રમાણે વિદ્યાથીઓ ભણી શકે અને ભારણ વિના ભણી શકે તેવું હોવું જોઈએ.
આવું સંભવિત માળખું વિદ્યાર્થીઓના વિકાસમાં મદદરૂપ થઈ શકે.
ફરજિયાત વિષયો
1 ગુજરાતી
2 અંગ્રેજી
અન્ય કોઈપણ ચાર મરજિયાત વિષયો
1 સંસ્કૃત
2 હિન્દી
3 મનોવિજ્ઞાન
4 તત્વજ્ઞાન
5 સમાજશાસ્ત્ર
6 ભૂગોળ
7શારીરિક શિક્ષણ અને યોગ
8 ઈતિહાસ
9 ભારતીય સંસ્કૃતિ
10અર્થશાસ્ત્ર
11વાણિજ્ય સંચાલન
12વાણિજ્ય પત્રવ્યવહાર
13વાણિજ્ય ગણિત
14 આંકડાશાત્ર
15ચિત્ર
16 સંગીત
17 કોમ્પ્યુટર
18 નૃત્ય
19 ઉદ્યોગ જેવાકે લઘુલિપિ,સાબુ બનાવવો, સીવણ-ભરત,મોબાઈલ,રીપેરીંગ, હીરા પરખ અને પહેલ પાડવા,ખેતી અને પશુપાલન આમાં સ્થાનિક સંદર્ભે વિવિધતા હોય શકે.
શાળામાં ઉપલબ્ધ વિષય શિક્ષકોના સંદર્ભે વિષય પસંદગી આપી શકાય.
કયા વિષયમાં કેટલી સંખ્યા તેને મહત્વ ના આપવું જોઈએ કેટલીકવાર ગૂઢ વિષયોમાં સંખ્યા મર્યાદિત -ઓછી પણ હોય અને રસપ્રદ સરળ વિષયોમાં સંખ્યા વધારે પણ હોય -આમાં સંખ્યા નહિ પણ વિદ્યાર્થીના રસરુચિને પ્રાધાન્ય આપવું જોઈએ.
મને લાગે છે કે આવું માળખું વિદ્યાર્થીના વિકાસમાં ઉપયુક્ત રહેશે.આમ છતાં આ બાબતે શૈક્ષણિક અધિવેશન રાગ -દ્વેષ  વગરની મુક્ત ચર્ચા અને પરિસંવાદ યોજાવા જરૂરી છે.કોઈ એક વ્યક્તિ કરતા બધાએ સંવાદ સાધીને શિક્ષણ અને વિદ્યાર્થીના હિતમાં વિચારવાની આવશ્યકતા ઉભી થઈ છે તેમ નથી લાગતું???

Vacation

શિક્ષક મિત્રો
એક વાત કહું સામાન્ય જન સમાજ આપણી વિષે માને છે કે આપણને બહુ રજા મળે છે બધા કહે કે,
“માસ્ટરી મેં મજા છે માહ કી નોકરી છે માહ કી રજા ”
શું ખરેખર આવું છે ? શાંતિથી વિચારો કે આપણને બીજા કર્મચારી કરતા કોઈ વધારે રજાનો લાભ નથી મળતો.
ઉનાળુ વેકેશન ૩૫ દિવસ
શિયાળુ વેકેશન ૨૧ દિવસ
કુલ ૫૬ દિવસ
અન્ય કર્મચારીઓને આપણી કરતા ૨૪ શનિવાર -બીજો અને ચોથો મળે છે.ઉપરાંત વેકેશનના ૫૬ દિવસમાં આવતા ૮ રવિવાર પણ તેમને મળે છે.આમ કુલ ૩૨ દિવસ અને આપણા કરતા ૩૦ રજા EL “અર્નેડ લીવ “પણ તેમને મળે છે.આમ તેમને કુલ ૬૨ રજા મળે છે.જયારે આપણને ૫૬ જ.
વળી વેકેશન પછી બાળકોને પાછા ભણવા તૈયાર કરવા એ કસરત વધારાની.અન્ય કર્મચારીને જમા રજાનું રોકડ રૂપાંતર પણ થાય.જયારે આપણા માથે આક્ષેપ થાય કે શિક્ષકો તો આરામ કરે છે.આના પરથી કહેવત સમજાયને કે “છાસ માં માખણ જાયને વહુ ફૂવડ” કહેવાય.
દિલ્હી અને ઉત્તર પ્રદેશ સરકારે રજાઓ રદ કરી તેમ આપણે પણ વેકેશન પરત કરીને અન્ય કર્મચારીની જેમ ૩૦ E.L.માગી લેવી જોઈએ.
આના વિકલ્પે ઉનાળામાં સવારે સહ અભ્યાસક પ્રવૃત્તિ કરાવી શકાય.વિદ્યાર્થીઓ પણ અભ્યાસથી વિમુખ ના થાય.આપણે પણ અન્ય કર્મચારીથી જુદા ના પડીએ.જો કે આ વાત ઘણા શિક્ષક મિત્રોને ના પણ ગમે તેની સામે વેકેશનમાં પ્રવૃત્તિ કરાવતા વાલીને ગમે અને ફરવા જવાની ઈચ્છા ધરાવનાર વાલીને ના ગમે.
અલબત્ત શિક્ષકોને ફરવા જવું હોય તો પછી અન્ય કર્મચારીની જેમ પછી વેકેશન ના હોય તો L T C ની ૧૦ રજા મળશે.
ઘણા મિત્રો કહેશે “છાનામાના બેસો તડકામાં નિશાળે જઈને શું કરશો ?હાલી નીકળ્યા છો….”
oh sorry…આ તો just મજાક પણ ના થાય..?

Evalution

ભ્રમ નિરસન
શાળામાં ધોરણ 10 અને 12 નો વિદાય અને શુભેચ્છા સમારંભ યોજાયો ત્યારે શાળાના આચાર્યશ્રીઆર.બી.ગોહિલે એ વિદ્યાર્થીઓને કહ્યું કે “તમે આ શાળામાં ચાર વર્ષ ભણ્યા અને રહ્યા તમે હવે આ શાળાના શિક્ષકો, આચાર્ય અને સમગ્ર વહિવટી કાર્ય વિષે બે સારી બાબતો અને ત્રણ નબળી કે ના ગમતી બાબતો વિષે તમારું નામ લખ્યા વગર લખતા આવજો અને સુચન પેટીમાં કાગળ નાખી દેજો.”
ઘણા બધા કાગળો પેટીમાં આવ્યા.મને થયું કે બાળકો-વિદ્યાર્થીઓ આપણું કેમ મૂલ્યાંકન કરી શકે ?તેમને તો આપણી વિષે પૂર્વગ્રહ પણ હોય આપણે ખીજાયા હોય તો આપણી વિષે સારું ના લખે પણ અમને થયું કે બધા કંઈ આવું ના લખે અને આપણી વિષે વિદ્યાર્થીઓ શું ધારે છે ?તે જાણવું તો આપણને ગમે જ.આપણે ઉત્તમ છીએ એવો ભ્રમ પણ તૂટે.કેટલીક વાર આપણી શ્રેષ્ઠતા ગ્રંથી હોય છે કે આપણી વિચારસરણી જ સાચી ?હું જ સારું ભણાવું છું.આવો ભ્રમ હોય કે સત્ય તેની ખબર પડે તે માટે આવું વસ્તુલક્ષી મૂલ્યાંકન દરેક શાળા શિક્ષક અને આચાર્ય અરે !દરેક વ્યક્તિ એ સમયાંતરે કરતા રહેવું જોઈએ.કેટલીક વાર વિદ્યાર્થીઓ કે અન્ય લોકો  આપણને રૂબરૂ અભિપ્રાય આપતા અચકાય છે અને આપણને ઘણા ભ્રમ હોય છે કે ….
1 હું જ સભામાં સારું વક્તવ્ય આપું છું.
2 હું સારું ગાઈ શકું છું.
3 હું શાળામાં ખૂબ જ કામ કરું છું.
4 હું રસપ્રદ રીતે ભણાવું છું.
5 હું નિષ્ઠાપૂર્વક પૂર્વક ભણાવું છું.
6 હું જ સત્યવાદી છું.
7 મારા થકી જ બધું સારું ચાલે છે.
આવા વિવિધ ભ્રમ સંચાલકો શિક્ષકો આચાર્ય વગેરેને હોય શકે અને કદાચ આ ભ્રમ નહિ પણ સત્ય પણ હોય શકે.
કેટલીક વાર મૂલ્યાંકન કરનાર પણ રાગ દ્વેષ થી લખે પણ બે-ચાર વર્ષે તેને શિક્ષક કે આચાર્યની વાત સાચી પણ લાગે અભિપ્રાય બદલાય પણ ખરો.આચાર્યશ્રી એ કહ્યું કે ભવિષ્યમાં તમારો અભિપ્રાય બદલાય તો પણ અમને જાણ કરજો.ખરેખર આવું વસ્તુલક્ષી મૂલ્યાંકન દરેક વ્યક્તિએ સંસ્થાએ નેતાએ અને સંઘોએ કરવું જ રહ્યું.
અલબત્ત ! પ્રગતિ કરવી હોય તો…..

Syllabus

વર્તમાનપત્રમાં સમાચાર વાંચ્યા કે ગુજરાત સરકારે NCERT નો અભ્યાસક્રમ માધ્યમિક વિભાગમાં દાખલ કર્યો.આનો હેતુ ગુજરાતનો વિદ્યાર્થી બીજા રાજ્યના વિદ્યાર્થી સાથે તંદુરસ્ત હરિફાઈ કરી શકે.અભ્યાસક્રમની ગુણવત્તાને કારણે કોઈ વિદ્યાર્થી પછાત ના રહે તેવો ઉમદા હેતુ છે.આ આવકાર્ય બાબત છે.
પરંતુ ગણિત વિજ્ઞાન અને અંગ્રેજીનો અભ્યાસક્રમ જ બદલાવાનો છે.અન્ય વિષયોના સ્તરનું શું??
આ ઉપરાંત બધા જ વિદ્યાર્થીઓ વિજ્ઞાન પ્રવાહમાં અભ્યાસ કરવાના નથી આવા વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા 25 થી 30 ટકા હોવાની બાકીના વિદ્યાર્થીઓને આ રસ નહિ હોવાને કારણે આ વિષયો અઘરા લાગશે કેમકે તેઓ સામાન્ય પ્રવાહમાં જનારા છે તેમને ફક્ત વ્યવહારુ ગણિત અને શરીરવિજ્ઞાન અને આરોગ્યશાસ્ત્ર જેવા જ વિષયો શીખવા જરૂરી છે નહી કે બીજગણિત ભૂમિતિ અને ભૌતિક અને રસાયણ.આવા વિષયો ફરજિયાત કરવાથી ધોરણ ૧૦ માં સામાન્ય પ્રવાહમાં જનાર વિદ્યાર્થીઓ પાસ નહિ થાય અને હતાશ થશે.
ધોરણ ૧૦ માં વિષયોનું માળખું નીચે મુજબ કરવાની જરૂર છે.
1 ગુજરાતી કે માતૃભાષા -ફરજિયાત
2 અંગ્રેજી -ફરજિયાત
કોઈપણ અન્ય ચાર વિષયો :
1 ગણિત
2 વિજ્ઞાન
3 હિન્દી
4 સંસ્કૃત
5 ચિત્ર
6 સંગીત
7 ભૂગોળ
8 માનવજીવન કે શરીર વિજ્ઞાન
9 શારીરિક શિક્ષણ કે યોગ
10 કોમ્પ્યુટર
11 કૃષિ અને પશુપાલન
12 સામાન્ય વિજ્ઞાન
13 મોબાઈલ રીપેરીંગ
14 સીવણ ભરત ગૂંથણ
15 વાણિજ્ય ગણિત
આ રીતે વૈકલ્પિક વિષયોમાંથી ફક્ત ગમતાં ચાર વિષયો જ પસંદ કરવાના રહે.
જો આવું સરળ માળખું હોય તો નાપાસ થવાનું, અપવ્યય થવાનું,આત્મહત્યાનું અને પરીક્ષામાં ચોરીનું દૂષણ દૂર થશે.જો કે વિવિધ વિષયોના શિક્ષકો દરેક શાળામાં ઉપલબ્ધ ના હોય તો કોઈ શિક્ષકને બે વિષય આપી શકાય. જો કે આ માળખું નવું નથી 1975 સુધી આ મેટ્રિક કહેવાતું અને અસ્તિત્વમાં હતું ત્યારે બોર્ડ એક જ હતું અને એક માતૃભાષા જ ફરજિયાત હતી.આશા રાખીએ કે આવું વિચારાય.આમાં પણ પરિસંવાદ દ્વારા ચર્ચા કરીને વધુ સારું માળખું વિચારી શકાય.

Education Without Burden

ભાર વિનાનું ભણતર
જેમની ઉંમર ચાલીસથી વધુ છે તેમને ખબર છે કે આજે ભણતરમાં ભાર લાગે છે તેવો ભાર તેમના વખતમાં નહોતો કેમકે તેમને ધોરણ ૧૦માં પસંદગી મુજબ વિષય રાખી શક્યા હતા.ગણિત બે પ્રકારના અને વિજ્ઞાન પણ બે પ્રકારના હતા.
1975 પહેલાની સ્થિતિ તો ઘણી સારી હતી તેવું અનુભવાય છે એ વખતે એક જ બોર્ડની પરીક્ષા હતી ધોરણ 11 એ જ બોર્ડ કે મેટ્રીક્યુલેશનની પરીક્ષા હતી.
તેમાં એક ગુજરાતી માતૃભાષા વિષય જ ફરજિયાત હતો.આ ઉપરાંત 125 જેટલાં વિષયમાંથી કોઈપણ વિષય પસંદ કરી શકાતો કોઈપણ સાત વિષયમાં પાસ એટલે પાસ અને ત્રણ પ્રકારના ગણિત હોવા છતાં ગણિતના રાખો તો ચાલે બીજા કોઈપણ વિષયો વૈકલ્પિક હતા.Highermath-બીજગણિત અને ભૂમિતિ speciyal Erthmetc ફક્ત અંકગણિત અને Alimentary પ્રાથમિક ગણિતશાસ્ત્ર જેમાં અંકગણિત બીજગણિત અને ભૂમિતિ પણ અત્યંત વ્યવહારિક ગણિત.જો કે આ ગણિત એકપણ ના રાખો તો પણ ચાલે બોર્ડ એટલેકે મેટ્રિક થઈ શકાય.
પ્રાથમિક ગણિતમાં 50 માર્ક હોય તો સાયન્સ કોલેજમાં જઈ શકાતું.આયુર્વેદ કોલેજમાં ફક્ત અન્ય 6 વિષયો અને સંસ્કૃત મેટ્રીકમાં પાસ હોય તો એડમિશન મળી શકે સાયન્સના વિષયોની જરૂરિયાત નહોતી.ચોરી તો બિલકુલ થતી નહોતી કેમકે ગમતાં વિષયો જ રાખી શકાતા હતા.આટલા ફરજિયાત વિષયો જ નહોતા.
ખરેખર એ સમય ભાર વિનાનું ભણતર હતું.