Yogo Bhavati dukhha

योगो भवति दुखहा !
યોગને દુઃખને હણનારો કહ્યો છે.
યોગ સંસ્કૃતના युज् १० गण -योजयति -જોડે છે.આવો અર્થ થાય.યોગ સાચા અર્થમાં પરમ તત્ત્વ સાથેનું જોડાણ કરાવે છે.આરોગ્ય સાથેનું જોડાણ તે તેનું ગૌણ કાર્ય છે.
युक्त आहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु !
युक्त स्वपनावबोधस्य योगो भवति दुखहा !!
યોગ્ય આહાર વિહાર કરનારા,કર્મમાં યોગ્ય ચેષ્ટા -વર્તન કરનારને યોગ્ય સમયે સુઈ જનારા અને યોગ્ય સમયે જાગનારાને યોગ દુઃખનાશક બને છે.
યોગ્ય આહાર એટલે દેશ અને કાળને અનુરૂપ -ભૂખ લાગે ત્યારે જ ખાનારા,યોગ્ય વર્તન કરનારા એટલે કાયિક,વાચિક અને માનસિક કર્મ કોઈને હાનિ ના થાય તેવી રીતે કાર્ય કરનાર,યોગ્ય સમયે સુઈ જનાર એટલે ખૂબ થાકીને શ્રમ કરીને ઉંઘવું અને ઉંઘ પૂરી થાય થાક ઉતારે ત્યારે જાગવું.
દિવસની સહજ ક્રિયાઓ દ્વારા સહજ યોગ થાય તે દુઃખને હણે છે.
વિવિધ પ્રાણીઓ સહજ રીતે આસન કરતા હોય છે અને યોગિક ક્રિયાઓ કરતા હોય છે તેના પરથી જ આસનોના નામ બન્યા છે કુક્કરાસન,મયુરાસન,ઉત્તાનમંડૂક આસન વગેરે સહજ આસનો છે.

Kramdosh Vs Grahdosh

ગ્રહદોષ કે સ્વદોષ?
માણસ જ્યારે વિકટ પરિસ્થિતિમાં મુકાય ત્યારે ગ્રહોને દોષ આપે છે, સૌ કહે કે વ્યક્તિ ખૂબ સારી છતાં એને આવી તકલીફ કેમ પડી ?

પરંતુ ખરેખર તો આપણે દરેક વ્યક્તિના વૈચારિક કે માનસિક કર્મને જાણતા નથી એટલે જ કહેવાયું છે કે માણસના ઢાંક્યા કર્મને કોઈ જાણતું નથી.માણસ તાર્કિક રીતે બીજાને ખોટી વાત સાચી બનાવીને સમજાવી દે -સત્યનો ઢોળ ચડાવી દે અને વાસ્તવિકતાને ઢાંકી દે પણ તેથી અસત્ય સત્ય બની જતું નથી.
વિવિધ પ્રકારના છળ -કપટ દ્વારા અસત્યને સત્યનું મહોરું પહેરાવી દેવાય છે.આવા વખતે વ્યક્તિ ખાનગીમાં હૃદય પર હાથ મુકીને જાતને પૂછે કે સત્ય શું?અને અંદરથી જે જવાબ મળે તે જ સત્ય.
ફક્ત બાહ્ય દેખાવનું સત્ય એટલે કે ડોળ.આવું સત્ય સારું લાગે પણ હમેશા સાચું હોતું નથી.આને કારણે આત્મવંચના થાય અને તેને કારણે ગૂઢ દર્દો થાય છે .જેમ  ગૂઢ સત્યને છુપાવ્યું હોય તેવા જ દર્દો વ્યક્તિને થાય કે પીડા ઉદ્ભવે છે.
1  જયારે ખોટું બોલનાર વ્યક્તિ વાતે વાતે ફરી જાય પોતાના સ્વાર્થ ખાતર સત્ય વ્યક્તિગત રીતે જાણતા હોવા છતાં દંભ કરવામાં આવે ત્યારે વડીલોનું અપમાન કરવાથી તેજોદ્વેષ કરવાથી હૃદય રોગ થાય છે. ખોટું બોલવાથી ધબકારા વધે છે અને હ્રદયને હાનિકારક રક્ત પરિભ્રમણ થાય છે.પિતા અને હોદ્દાને લગતા અને અસ્થિને લગતા પ્રશ્નો ઉભા થાય કેમકે સૂર્ય દૂષિત થાય છે.-ખીજાય છે.
2  પાણીની ચોરી કરવાથી કે બગાડ કરવાથી વેડફવાથી મનોરોગ,માતાને પીડા, મકાન અને વાહનના પ્રશ્નો ઉભા થાય છે એટલે કે ચન્દ્ર દુષિત થાય છે.-ખીજાય છે.
3  કોઈની જમીન ઓળવી લેવાથી કે દબાવવાથી અને ઇલેક્ટ્રિક ચોરી અગ્નિની ચોરી કરવાથી  બહેન અને ભાઈઓ દુખી થાય  છે.ક્યારેક વંશ પણ રહેતો નથી.લોહીને લગતા દર્દો થાય છે રક્ત વિકાર થય છે.-મંગળ કુપિત થાય છે.
4  કોઈનું લખાણ કે પુસ્તકો ચોરી લેવાથી વાણીના દોષો ઉત્પન્ન થાય છે.બુધ ત્વચાનો કારક છે.ત્વચા બગડે છે.બુધ કુપિત થાય છે.
5  દંભ કરવાથી પોતાને આવડતી વસ્તુ બીજાને ન શીખડાવવાથી ગુરુ કુપિત થાય છે અને કફને લગતા રોગો -ડાયાબીટીસ થાય છે .એક ને એક વસ્તુના બે વાર પૈસા લેવાથી ચરબી અને સ્થૂળતા આવે છે.
6  સ્ત્રીઓને દુઃખી કરવાથી શુક્ર કોપે છે અને જાતીય રોગો, યુરીનને લગતા રોગો થાય છે.જરા -વૃદ્ધત્વ રોગ થાય છે સૌન્દર્ય હણાય છે. આંખને લગતા રોગો થય છે. કાણત્વ આવે છે.
7  અન્યાય કે પક્ષપાત કરવાથી સંતાનો વચ્ચે કે પોતાનાથી નિમ્ન વર્ગના કર્મચારી સાથે ભેદભાવ કરવાથી પક્ષઘાત જેવા રોગો ઉદ્ભવે છે. શનિ મહારાજ કૂપિત થાય છે.
8  કપટ, છેતરપીંડી અન્ય ને સાચા હોવા છતાં ખોટા પાડવાથી સ્વાર્થ સિદ્ધ કરવા ટૂંકા રસ્તા અપનાવવાથી કેન્સર જેવા ગૂઢ રહસ્યમય રોગો થાય છે.છાનામાના કરેલા કર્મ -છાનામાના જ ભોગવવા પડે છે.-રાહુ કુપિત થાય છે શરીરમાં ગાંઠ કે ગ્રંથી થાય છે.
9  ખાનગીમાં કરેલા પાપ કર્મથી કેતુ કુપિત થાય અને વ્યક્તિ અજ્ઞાત રીતે ભય પામે છે.-કોમામાં સરી પડે છે બેભાન થાય છે.આત્મહત્યા, અકાળ મૃત્યુ,અકસ્માત જેવી આફતો આવે છે.

કોઈ રોગ થાય દુઃખ અને મુશ્કેલીમાં ત્યારે વ્યક્તિ એ સાચા હૃદયથી પસ્તાવો કરી ફરીવાર આવું કર્મ નહિ કરે તેવી પ્રાર્થના કરે અને અન્ય વ્યક્તિને જે નુકશાન કર્યું હોય તે ભરપાઈ કરે અને માફી માંગે તો ઈશ્વર અને ગ્રહો વ્યક્તિને માફ કરી દે છે કે દુઃખ અને પીડા હળવા કરે છે પણ હા માણસ સુધરે તો. સાજો સારો બનીને પાછો એવો જ લુચ્ચો બની જાય તો તેને કોણ બચાવી શકે?

Heartbeat Of Life


જીવનનો ધબકાર -રસદર્શન
આ એક એવું પુસ્તક જેમાં ધબકતું જીવન જોવા મળે.દરેક વ્યક્તિને પોતાની વાત અને જીવનના અનુભવો કહેવાનું મન થાય તેમાંથી જ સાહિત્યમાં આત્મકથાનું સ્વરૂપ વિકસ્યું છે ધૂમકેતુનું “જીવનપંથ અને જીવનરંગ” ચંદ્રવદન ચી.મહેતાની “બાંધ ગઠરિયા”ગાંધીજીના “સત્યના પ્રયોગો”આવા પુસ્તકો S.Y.B.A.માં ૧૯૭૬માં અભ્યાસકાળ દરમિયાન વાંચેલા.
વનાંચલ અને શૈશવના સંસ્મરણોના અંશ વાંચ્યા અને ૨૦ વરસ સુધી ભણાવ્યા પણ ખરા.એ તો ઠીક પણ ૧૯૭૩ ની સાલમાં નવમા ધોરણમાં “હેલન કેલર”આત્મકકથાનો અંશ  અંગ્રેજીમાં  ભણ્યો ત્યારે એમ થતું કે અંધ વ્યક્તિએ પુસ્તક કેવી રીતે લખ્યું હશે?આનો જવાબ મને આજે તેંતાલીસ વરસે શ્રી લાભુભાઈના પુસ્તક “જીવનના ધબકાર” દ્વારા મને મળ્યો.
આ પુસ્તક એટલું રસપદ છે કે એકી બેઠકે વાંચી નાખવાનું મન થાય.
આ પુસ્તકના પાને પાને “જીવનનો ધબકાર”સાંભળવા મળે છે. બાળપણની માંદગી અને દૃષ્ટિ ગુમાવી-ચર્મચક્ષુ ગુમાવ્યા એ બાબતનો લેખકને જરા પણ રંજ નથી ઉલટાનો દિવ્ય દરબાર -દૃષ્ટિ પ્રાપ્ત થયાનો આનંદ છે ઈશ્વરે ખાસ અનુભવ થાય અને આવા સંઘર્ષમાંથી પસાર થયા પછી જ એક ફરિશ્તો લોકોનું હિત કરવા ઈશ્વર યોગ્ય વ્યક્તિને પૃથ્વી પર યોગ્ય સમયે મોકલે છે એ લેખક બરાબર સમજે છે.માતા અજવાળીબાનો મૃત્યુ પ્રસંગ ભલભલાને રડાવી દે તેવો છે.પુત્રની ચિંતા આ મા ના મનમાં કેવી હશે તે વિચાર પણ કંપાવી દે તેવો છે.
માંદગીનું વર્ણન અને આ બાળક સાજો નહિ થાય તેની પીડાથી આંખ ગઈ તેમ જ હવે જીવશે પણ નહિ એવું સાંભળીને સાયકલ પર ઘરે લાવતા બાળકને લારીમાંથી કેળા ખરીદતા માતા-પિતાનું શબ્દ ચિત્ર કાળજું કંપાવી દે છે.કેળા દ્વારા જીવન દાન પ્રાપ્ત થયું કોઈપણ વસ્તુ ક્યારે ઔષધ બને તે કહેવાય નહિ.ચપટી ધૂળ પણ જીવન દાતા બની જાય તે લેખકે દર્શાવ્યું છે.
માતાના મૃત્યુ પછી ખરખરે આવેલ સ્ત્રીઓ માતા કરતા આ બાળકનું મૃત્યુ થયું હોત તો સારું થાત.સ્ત્રીઓની આ વાત એ સમયની વાસ્તવિકતાનું નિરૂપણ છે જગત હંમેશ ઉપયોગિતાવાદ ને અનુસરે છે. આ અંધ બાળક કેમ મોટું થશે ?પગભર કેમ થશે ?એ વાસ્તવિકતા સામે આક્રોશ એ લેખક કચરાની ટોપલો નાખ્યો આમાં સમાજની ગેરમાન્યતા સામેનો ગુસ્સો જોવા મળે છે.જેને જીવન કુદરત તરફથી મળ્યું છે એની મૃત્યુ વિશેની કામના કરતી સ્ત્રી પણ સહાનુભૂતિને પાત્ર હોવા છતાં લેખકને પણ થાય છે કે “મારું મૃત્યુની વાત તમે શા માટે કરો છો ? કોઈને મદદ કરવી કે નહિ અને ઈશ્વરના ન્યાય કે નિયમો વિષે સમીક્ષા કરનાર તમે કોણ?
163  માં પાને સૂક્ષ્મ દૃષ્ટિમાં વૈકુંઠધારી પ્રત્યેની કવિતામાં તત્વ જિજ્ઞાસાનું દર્શન જોવા મળે છે સૃષ્ટિ કેમ બની હશે ? એ દર્શનશાસ્ત્રનું તત્વચિંતન અહીં જોવા મળે છે.  169 માં પાને દંભીઓની દુનિયા પ્રકરણમાં વરવી વાસ્તવિકતાનું નિરૂપણ લેખકે કર્યું છે.ફેંકેલ પથ્થરમાંથી લેખકે તેમાંથી પગથીયું બનાવીને પ્રગતિના દ્વાર કેવીરીતે ખોલ્યા તે અહીં જોવા મળે છે.
37 માં પાને ગીજુ જોશી સાથેનો સંઘર્ષ પણ મુશ્કેલીમાંથી કેમ માર્ગ કાઢવો તેની લેખકને અનુભૂતિ થાય છે.ભવિષ્યમાં “કાનૂન ધકેલાયો હાંસિયામાં”આપેલ લેખકની લડતના બીજ “બીજનું વાવેતર”પ્રકરણમાં જોવા મળે છે.
દિવ્ય દરબારની અનુભૂતિ અને  અંધત્વમાં પણ કુદરતની કૃપાના દર્શન જોવા મળે છે. કાદવ વચ્ચે કમળ અને  કાંટા વચ્ચે ગુલાબ ઉગે તેમ એક ક્ષતિની સામે કુદરતે આપેલ વિશિષ્ટ શક્તિનો આવા બાળકોએ પડકાર તરીકે ઝીલીને સામનો કરવો એ લેખકનું દર્શન છે.કુદરતનું સર્જન કોઈ હેતુ વગર ના હોઈ શકે એવી ઈશ્વર પ્રત્યે શ્રધ્ધાની 165માં પાને વાંચતા 11 માં ધોરણમાં તત્વજ્ઞાનના પાઠ્યપુસ્તકમાં રજૂ થયેલી હેતુવાદીઓની ઈશ્વરના અસ્તિત્વ અંગેની દલીલો યાદ આવી ગઈ.આ સૂક્ષ્મ દૃષ્ટિ એને જ તત્વજ્ઞાનમાં  “ચેતના”કહે છે અને નરસિહ મહેતા જેને ‘સુરતા” કહે છે.સંતો આવા જીવને જ જાગેલો “જીવ”કહે છે અને જાગૃત જીવ -જેને તત્વ દર્શન થયું હોય તે બીજા લોકોને પણ આવું દર્શન થાય તેવી ઈશ્વરને પ્રાર્થના કરે તેવી પ્રાર્થના અહીં લેખક પણ કરે છે.આવો જીવ પાપભીરુ હોય છે અહીંયા પણ લેખક “ઝગમગ”કાવ્યમાં પ્રપંચ અને કપટ લીલા થી દૂર રહેવાનું અને ઈશ્વરના ઠપકાથી બચવાનું કહે છે.
પ્રગતિ ઇચ્છનાર વ્યક્તિએ પ્રશંસકોથી હંમેશા બચતા રહેવાની વાત પણ સૂચવે છે કે લેખક આ બાબતે સતત જાગૃત છે કેમકે સૌથી લપસણી બાબત પ્રશંસા છે જે આધ્યાત્મિક વિકાસમાં અવરોધક છે.
આ પ્રકરણમાં આત્મ સાક્ષાત્કારની અનુભૂતિનું શાબ્દિક વર્ણન કરવાનો પ્રયત્ન છે -ઉપનીષદમાં પણ આવું જ જોવા મળે આત્મ દર્શન કરનાર વ્યક્તિ આ વર્ણન કર્યા વગર વધુ વખત રહી શકે નહિ.આત્મચિંતન અને મનમાં ચાલતું દર્શન કુદરતે પ્રગટ થવા જ જાણે સર્જ્યું છે તેમ આ પ્રકરણ વાંચીને લાગે.
અંતિમ પ્રકરણ “વસિયતનામું” પાનું  195 પર લેખકે પોતાનું જીવન દર્શન વ્યક્ત કરી દીધું છે.જન્મ કે મૃત્યુ સમયે થતી કર્મકાંડ વિધિઓ કરતા વ્યક્તિના અધૂરા કાર્યોને આગળ ધપાવવા એ જ   સૌથી મોટું શ્રાદ્ધ છે અને એ જ ધર્મ છે આ પ્રકરણમાં લેખક સંપૂર્ણપણે અધ્યાત્મવાદી દર્શન રજૂ  કરે છે.ભૌતિકવાદી વ્યક્તિ ધન સંપતિનો સ્થાવર જંગમ મિલકત આપે પણ એવી નાશવંત બાબત કરતા અક્ષર- જેનો નાશ નથી તેવા વારસો આપવાની ઈચ્છા લેખકે અહીં વ્યક્ત કરી છે.
સમગ્ર આત્મકથામાં મારી દૃષ્ટિએ આત્મ સાક્ષાત્કાર થયેલ વ્યક્તિના વિચારો અને જીવન દર્શન કેવું હોય તે દૃષ્ટિગોચર થાય છે.

Syllabus-Highersecondary

ઉચ્ચતર માધ્યમિક વિભાગ
વર્તમાન સમયમાં વિષય માળખું મુજબ કુલ સાત વિષય પસંદ કરવાના હોય છે.
જૂથ : 1 ગુજરાતી-ફરજિયાત
જૂથ : 2 અંગ્રેજી – ફરજિયાત
જૂથ – ૩ નીચેનામાંથી કોઈપણ બે –
1 હિન્દી,
2 મનોવિજ્ઞાન,
3 સંસ્કૃત,
4 વાણીજ્ય વ્યવસ્થા
5 નામાના મૂળતત્વો
જૂથ – 4 નીચેનામાંથી કોઈપણ ત્રણ-
1 સમાજશાસ્ત્ર
2 તત્વજ્ઞાન
3 ઈતિહાસ/ભૂગોળ
4 અર્થશાસ્ત્ર
5 આંકડાશાસ્ત્ર
6 કોમ્પ્યુટર /ચિત્ર /સંગીત
7 રાજ્યશાસ્ત્ર
ઉપરોક્ત સાત વિષય ઉપરાંત શાળાકિય કક્ષાએ બે અન્ય વિષય પણ ભણવાના હોય છે.આ બે વિષયની
પરીક્ષા સ્થાનિક કક્ષાએ લઈને પ્રમાણપત્ર આપવાનું હોય છે.
1 ઉદ્યોગ -લઘુલિપિ,કેમિકલ સાબુ બનાવવા,સીવણ-ભરતગૂંથણ સ્થાનિકકક્ષા અનુસાર
2 શારીરિક શિક્ષણ
આમ કુલ નવ વિષય વિદ્યાર્થીઓએ ભણવાના હોય છે
અભ્યાસક્રમ
હાલમાં ઉચ્ચતર માધ્યમિક વિભાગમાં બે પ્રવાહ અસ્તિત્વ ધરાવે છે વિજ્ઞાન પ્રવાહ અને સામાન્ય પ્રવાહ.
વિજ્ઞાન પ્રવાહ બાબતે વિષયોની પસંદગી અને ભારણ પરત્વે ખૂબ ચિંતન થયું છે પરંતુ સામાન્ય પ્રવાહ પસંદ કરનાર એવા 70 ટકા વિદ્યાર્થીઓ વિષે જોઈએ તેવી ગંભીરતાથી ચિંતન થયું નથી.એમાંય ખાસ કરીને વિદ્યાર્થીઓનું વિષય પસંદગી અને તેના ભારણ અંગે.
વિજ્ઞાન પ્રવાહમાં પાંચ વિષયો જ ભણવાના હોય છે જયારે સામાન્ય પ્રવાહમાં સાત વિષયો ભણવાના હોય છે આમ બે વિષયો વિદ્યાર્થીઓને વધારે ભણવા પડે છે.
બીજી બાબત એ છે કે તેમને રસ રુચિ પ્રમાણે ભણવાના વિષય મળતા નથી.આનું કારણ એ છે કે તે વિષયના શિક્ષકો શાળામાં ના હોય.એ તો સમજ્યા પણ 2005 થી એવી પરિસ્થિતિ થઈ છે કે સંસ્કૃત, મનોવિજ્ઞાન અને હિન્દી.આ ત્રણ વિષયમાંથી કોઈ બે વિષય જ ભણવાના.
હવે આ ત્રણે વિષયોમાં વિદ્યાર્થીઓને રસ હોય શકે અને શાળામાં આ ત્રણે વિષયના શિક્ષકો પણ ઉપલબ્ધ હોય ત્યારે સમસ્યા થી શકે છે.અથવા આમાંથી કોઈ શિક્ષક ઉપલબ્ધ ના હોય તો પણ સમસ્યા થાય.
ખરેખર તો વિષય માળખું સરળ અને રસરુચિ પ્રમાણે વિદ્યાથીઓ ભણી શકે અને ભારણ વિના ભણી શકે તેવું હોવું જોઈએ.
આવું સંભવિત માળખું વિદ્યાર્થીઓના વિકાસમાં મદદરૂપ થઈ શકે.
ફરજિયાત વિષયો
1 ગુજરાતી
2 અંગ્રેજી
અન્ય કોઈપણ ચાર મરજિયાત વિષયો
1 સંસ્કૃત
2 હિન્દી
3 મનોવિજ્ઞાન
4 તત્વજ્ઞાન
5 સમાજશાસ્ત્ર
6 ભૂગોળ
7શારીરિક શિક્ષણ અને યોગ
8 ઈતિહાસ
9 ભારતીય સંસ્કૃતિ
10અર્થશાસ્ત્ર
11વાણિજ્ય સંચાલન
12વાણિજ્ય પત્રવ્યવહાર
13વાણિજ્ય ગણિત
14 આંકડાશાત્ર
15ચિત્ર
16 સંગીત
17 કોમ્પ્યુટર
18 નૃત્ય
19 ઉદ્યોગ જેવાકે લઘુલિપિ,સાબુ બનાવવો, સીવણ-ભરત,મોબાઈલ,રીપેરીંગ, હીરા પરખ અને પહેલ પાડવા,ખેતી અને પશુપાલન આમાં સ્થાનિક સંદર્ભે વિવિધતા હોય શકે.
શાળામાં ઉપલબ્ધ વિષય શિક્ષકોના સંદર્ભે વિષય પસંદગી આપી શકાય.
કયા વિષયમાં કેટલી સંખ્યા તેને મહત્વ ના આપવું જોઈએ કેટલીકવાર ગૂઢ વિષયોમાં સંખ્યા મર્યાદિત -ઓછી પણ હોય અને રસપ્રદ સરળ વિષયોમાં સંખ્યા વધારે પણ હોય -આમાં સંખ્યા નહિ પણ વિદ્યાર્થીના રસરુચિને પ્રાધાન્ય આપવું જોઈએ.
મને લાગે છે કે આવું માળખું વિદ્યાર્થીના વિકાસમાં ઉપયુક્ત રહેશે.આમ છતાં આ બાબતે શૈક્ષણિક અધિવેશન રાગ -દ્વેષ  વગરની મુક્ત ચર્ચા અને પરિસંવાદ યોજાવા જરૂરી છે.કોઈ એક વ્યક્તિ કરતા બધાએ સંવાદ સાધીને શિક્ષણ અને વિદ્યાર્થીના હિતમાં વિચારવાની આવશ્યકતા ઉભી થઈ છે તેમ નથી લાગતું???

Purush-Sankhydarshan

આજકાલ મનોરોગ અને હ્રદયરોગનું પ્રમાણ વધતું જોવા મળે છે.
આ રોગોનો ઉત્તમ ઉપાય ભગવતગીતામાં જોવા મળે છે.આ ગ્રંથમાં સાંખ્યશાસ્ત્રની અસર જોવા મળે છે.સાંખ્યદર્શનમાં જગતની ઉત્પત્તિ પુરુષ અને પ્રકૃતિ દ્વારા થઈ છે તેવું કહ્યું છે.સાંખ્યનો “પુરુષ” એટલે આત્મા.જેને કોઈ જાતિ નથી “પુરુષ”નો અર્થ વ્યવહારમાં “નર”એવો થાય પણ સાંખ્ય દર્શન અનુસાર આનો અર્થ “આત્મા”થાય.
આ નવ છિદ્ર કે નવ દ્વાર વાળા “પુર”નગરમાં રહેનાર કે વસનાર એટલે પુરુષ.
पुरी शयते असौ पुरुष !
તનાવ કે રોગથી દૂર કરવા માટે કોઈપણ વ્યક્તિએ સાંખ્યનો પુરુષ એટલેકે આત્મભાવમાં સ્થિર થવાનો પ્રયત્ન કરવો પડે.આત્મા આ દેહથી ભિન્ન છે તેવો ભાવ એટલે ભેદ સ્વરૂપનું જ્ઞાન.આને માટે અભ્યાસ કરવો જરૂરી વારે વારે મનને કહેવું પડે “તું કોઈ વ્યક્તિ નથી પણ એક અનામી આત્મ સ્વરૂપ છો ઘર,નોકરીનું સ્થળ,સગાવહાલા,મિત્રો વગેરે સાથેના સંબંધો નાશવંત છે.એમ સમજાવવું રહ્યું.”
ભગવતગીતાના દસમા અધ્યાયમાં બધા શ્રેષ્ઠ તત્વ “હું છું” તેવું કહ્યું છે.શું કૃષ્ણ આવા અભિમાની હોય શકે ??નહિ તે શરીરમાં રહેલ આત્મ તત્વનો નિર્દેશ કરે છે અને સર્વ શક્તિશાળી કોઈ હોય તો આત્મતત્વ છે.
આત્મા હંમેશા તુષ્ટ અને આનંદમાં રહેવો જોઈએ.ત્યારે જ આવું બની શકે કે જયારે આત્મભાવ અને દૃષ્ટાભાવ આવે.”આ જગત એના ચોક્કસ સમય અને ક્રમમાં ચાલી રહ્યું છે અને ચાલ્યા કરવાનું છે કાળના આ ચક્રમાં વ્યક્તિ કોઈ પરિવર્તન કરી શકે નહિ જે પરિવર્તન થવાનું છે તે સમયને અનુસરીને થાય છે કોઈ માણસ આ કરી શકે નહિ.હા,નિમિત જરૂર બની શકે.
અગિયારમાં અધ્યાયમાં કુષ્ણ-આત્મા કહે છે કે “આ બધા મૃત્યુ પામેલા જ છે તું ફક્ત નિમિત બન”વિશ્વરૂપદર્શન દ્વારા પોતે કાળ સ્વરૂપ છે અને પોતાના મુખમાં બધા પ્રવેશતા અર્જુનને જોવા મળે છે.
સમગ્ર ગીતા પ્રતીકાત્મક છે…તેમ લાગે કૃષ્ણ -આત્મા અને અર્જુન -મન છે.દ્રોપદી એ બુદ્ધિ છે-મતિ છે.તે પાંચ પાંડવને વરી છે બુદ્ધિ એ
સત્ય-યુધિષ્ઠિર
અર્જુન -મન
ભીમ-શરીર કે દેહ
સહદેવ-જ્ઞાન
નકુલ-બાહ્ય રૂપ કે આકાર
બુદ્ધિ આ પાંચ બાબતોને વરી હોવા છતાં તેણે કૃષ્ણ-આત્મામાં મન સ્થિર હોય તો આ કુરુક્ષેત્ર -શરીરમાં રોગો રૂપી 11 અક્ષોહિણી સેનાને જીતી શકાય છે.દ્રોપદી અગ્નિમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી છે શુદ્ધ બુદ્ધિ આકરી કડવી લાગે છે.
દુર્યોધન-કામ
દુ:શાસન-ક્રોધ
ગાંધારી -અંધ અનુકરણવૃત્તિ
ધૃતરાષ્ટ્ર -કોઈનું લઇ લેવાની વૃત્તિ
દ્રોણ -બદલો લેવાની વૃત્તિ
ભીષ્મ-સરળતા અને ત્યાગવૃત્તિ
આ બધા પાત્રો વ્યાસમુનિના માનસસંતાનો છે.પરંતુ કૃષ્ણ એ આત્મતત્વ છે આપણું અર્જુન રૂપી મન અને દ્રોપદી રૂપી બુદ્ધિ તેમાં સ્થિર થાઓ એ જ ઈશ્વરને પ્રાર્થના.આવો આત્મભાવ પ્રાપ્ત થાય એટલે આપણે સાંખ્યના પુરુષ કહેવાઈએ.ભલે દેહ સ્ત્રીનો હોય પણ આત્મભાવ હોય તો તેવી સ્ત્રી પણ સાંખ્યનો પુરુષ કહેવાય.

Vacation

શિક્ષક મિત્રો
એક વાત કહું સામાન્ય જન સમાજ આપણી વિષે માને છે કે આપણને બહુ રજા મળે છે બધા કહે કે,
“માસ્ટરી મેં મજા છે માહ કી નોકરી છે માહ કી રજા ”
શું ખરેખર આવું છે ? શાંતિથી વિચારો કે આપણને બીજા કર્મચારી કરતા કોઈ વધારે રજાનો લાભ નથી મળતો.
ઉનાળુ વેકેશન ૩૫ દિવસ
શિયાળુ વેકેશન ૨૧ દિવસ
કુલ ૫૬ દિવસ
અન્ય કર્મચારીઓને આપણી કરતા ૨૪ શનિવાર -બીજો અને ચોથો મળે છે.ઉપરાંત વેકેશનના ૫૬ દિવસમાં આવતા ૮ રવિવાર પણ તેમને મળે છે.આમ કુલ ૩૨ દિવસ અને આપણા કરતા ૩૦ રજા EL “અર્નેડ લીવ “પણ તેમને મળે છે.આમ તેમને કુલ ૬૨ રજા મળે છે.જયારે આપણને ૫૬ જ.
વળી વેકેશન પછી બાળકોને પાછા ભણવા તૈયાર કરવા એ કસરત વધારાની.અન્ય કર્મચારીને જમા રજાનું રોકડ રૂપાંતર પણ થાય.જયારે આપણા માથે આક્ષેપ થાય કે શિક્ષકો તો આરામ કરે છે.આના પરથી કહેવત સમજાયને કે “છાસ માં માખણ જાયને વહુ ફૂવડ” કહેવાય.
દિલ્હી અને ઉત્તર પ્રદેશ સરકારે રજાઓ રદ કરી તેમ આપણે પણ વેકેશન પરત કરીને અન્ય કર્મચારીની જેમ ૩૦ E.L.માગી લેવી જોઈએ.
આના વિકલ્પે ઉનાળામાં સવારે સહ અભ્યાસક પ્રવૃત્તિ કરાવી શકાય.વિદ્યાર્થીઓ પણ અભ્યાસથી વિમુખ ના થાય.આપણે પણ અન્ય કર્મચારીથી જુદા ના પડીએ.જો કે આ વાત ઘણા શિક્ષક મિત્રોને ના પણ ગમે તેની સામે વેકેશનમાં પ્રવૃત્તિ કરાવતા વાલીને ગમે અને ફરવા જવાની ઈચ્છા ધરાવનાર વાલીને ના ગમે.
અલબત્ત શિક્ષકોને ફરવા જવું હોય તો પછી અન્ય કર્મચારીની જેમ પછી વેકેશન ના હોય તો L T C ની ૧૦ રજા મળશે.
ઘણા મિત્રો કહેશે “છાનામાના બેસો તડકામાં નિશાળે જઈને શું કરશો ?હાલી નીકળ્યા છો….”
oh sorry…આ તો just મજાક પણ ના થાય..?

Dilemma

ધર્મસંકટ
અમારા હાલના હેડક્લાર્ક રમેશભાઈ -અવ્વલ કારકૂન. નવરા જ ના પડે,શાળાના જૂના વિદ્યાર્થી.શાળામાં કામ એટલું રહે કે રજાઓ પણ તેમની જતી રહે.અરે કેટલીકવાર રવિવારે કે જાહેર રજાએ પણ શાળાની ઓફિસ ખોલીને બેસે.સરકારશ્રી દ્વારા ઓચિંતી માહિતી મગાઈ હોય તો રાત્રે પણ ઓફિસે બેસવું પડે.આ ક્લાર્ક બન્યા પહેલા ધોરણ 9 માં વિદ્યાર્થી તરીકે ભણે ત્યારથી અમે તેને ઓળખીએ.નિષ્ઠાપૂર્વક કામ કર્યા કરે.
અમારી શાળાના વરિષ્ઠ શિક્ષક બહેનને લાગ્યું કે તેમની રજા ગણતરીમાં કૈક ભૂલ છે.તેમણે કહ્યું કે આપણે દરેક વર્ષના “મસ્ટર”જોઈએ.મને પણ થયું કે વાંધો નહિ રમેશભાઈ પાસે માગી લઈશું એમાં શું?બીજી બાજુ એમ થાય કે રમેશભાઈની નિષ્ઠા સામે સવાલ કર્યો હોય તેવું લાગે.
આમછતાં બહેનની લાગણીને માન આપી “મસ્ટર”આપો તેમ કહી જ દીધું પણ રમેશભાઈએ કહ્યું કે રેકોર્ડ આપી ના શકાય.હું પણ નત મસ્તક ઓફિસમાંથી બહાર નીકળ્યો.મને પણ આ “મસ્ટર” માગ્યા નું દુઃખ થયું.
બહેનને થયું કે “ના કેમ આપે”તમે સાથ ના આપી ને ધરાહાર માંગણી ના કરી.
મને કવિ અખા પર તેની ધર્મની બહેને સોનામાં ભેગ નથી તેની શંકા કરી હતી તે ઘટના યાદ આવી તેમાંથી અખો કવિ બન્યો હતો અને છપ્પા લખવા માંડયો હતો અને કવિ બન્યો તે યાદ આવ્યું.
કેટલીક વાર આવી ઘટના આપણને સંવેદનશીલ બનાવે છે પ્રામાણિક માણસથી ભૂલ થાય પણ તેની પ્રત્યે શંકા કરવી એ મોટું પાપ છે તે અપ્રમાણિક ના બને તેનું ધ્યાન પણ આપણે જ રાખવું પડે ને ?આમ છતાં ધર્મસંકટ ટાળી શકાતા નથી.બધાને દુઃખ જ લાગે તેવું પણ બની શકે.આપણે નિરુપાય બની જઈએ.

બીજે દિવસે પેલા વરિષ્ઠ બહેન મસ્ટર લઈને રજાનું વેરીફીકેશન કરતા હતા…હું સ્પોર્ટ્સ ઓથોરિટીની મિટિંગમાં રવાના થયો.