Purush-Sankhydarshan

આજકાલ મનોરોગ અને હ્રદયરોગનું પ્રમાણ વધતું જોવા મળે છે.
આ રોગોનો ઉત્તમ ઉપાય ભગવતગીતામાં જોવા મળે છે.આ ગ્રંથમાં સાંખ્યશાસ્ત્રની અસર જોવા મળે છે.સાંખ્યદર્શનમાં જગતની ઉત્પત્તિ પુરુષ અને પ્રકૃતિ દ્વારા થઈ છે તેવું કહ્યું છે.સાંખ્યનો “પુરુષ” એટલે આત્મા.જેને કોઈ જાતિ નથી “પુરુષ”નો અર્થ વ્યવહારમાં “નર”એવો થાય પણ સાંખ્ય દર્શન અનુસાર આનો અર્થ “આત્મા”થાય.
આ નવ છિદ્ર કે નવ દ્વાર વાળા “પુર”નગરમાં રહેનાર કે વસનાર એટલે પુરુષ.
पुरी शयते असौ पुरुष !
તનાવ કે રોગથી દૂર કરવા માટે કોઈપણ વ્યક્તિએ સાંખ્યનો પુરુષ એટલેકે આત્મભાવમાં સ્થિર થવાનો પ્રયત્ન કરવો પડે.આત્મા આ દેહથી ભિન્ન છે તેવો ભાવ એટલે ભેદ સ્વરૂપનું જ્ઞાન.આને માટે અભ્યાસ કરવો જરૂરી વારે વારે મનને કહેવું પડે “તું કોઈ વ્યક્તિ નથી પણ એક અનામી આત્મ સ્વરૂપ છો ઘર,નોકરીનું સ્થળ,સગાવહાલા,મિત્રો વગેરે સાથેના સંબંધો નાશવંત છે.એમ સમજાવવું રહ્યું.”
ભગવતગીતાના દસમા અધ્યાયમાં બધા શ્રેષ્ઠ તત્વ “હું છું” તેવું કહ્યું છે.શું કૃષ્ણ આવા અભિમાની હોય શકે ??નહિ તે શરીરમાં રહેલ આત્મ તત્વનો નિર્દેશ કરે છે અને સર્વ શક્તિશાળી કોઈ હોય તો આત્મતત્વ છે.
આત્મા હંમેશા તુષ્ટ અને આનંદમાં રહેવો જોઈએ.ત્યારે જ આવું બની શકે કે જયારે આત્મભાવ અને દૃષ્ટાભાવ આવે.”આ જગત એના ચોક્કસ સમય અને ક્રમમાં ચાલી રહ્યું છે અને ચાલ્યા કરવાનું છે કાળના આ ચક્રમાં વ્યક્તિ કોઈ પરિવર્તન કરી શકે નહિ જે પરિવર્તન થવાનું છે તે સમયને અનુસરીને થાય છે કોઈ માણસ આ કરી શકે નહિ.હા,નિમિત જરૂર બની શકે.
અગિયારમાં અધ્યાયમાં કુષ્ણ-આત્મા કહે છે કે “આ બધા મૃત્યુ પામેલા જ છે તું ફક્ત નિમિત બન”વિશ્વરૂપદર્શન દ્વારા પોતે કાળ સ્વરૂપ છે અને પોતાના મુખમાં બધા પ્રવેશતા અર્જુનને જોવા મળે છે.
સમગ્ર ગીતા પ્રતીકાત્મક છે…તેમ લાગે કૃષ્ણ -આત્મા અને અર્જુન -મન છે.દ્રોપદી એ બુદ્ધિ છે-મતિ છે.તે પાંચ પાંડવને વરી છે બુદ્ધિ એ
સત્ય-યુધિષ્ઠિર
અર્જુન -મન
ભીમ-શરીર કે દેહ
સહદેવ-જ્ઞાન
નકુલ-બાહ્ય રૂપ કે આકાર
બુદ્ધિ આ પાંચ બાબતોને વરી હોવા છતાં તેણે કૃષ્ણ-આત્મામાં મન સ્થિર હોય તો આ કુરુક્ષેત્ર -શરીરમાં રોગો રૂપી 11 અક્ષોહિણી સેનાને જીતી શકાય છે.દ્રોપદી અગ્નિમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી છે શુદ્ધ બુદ્ધિ આકરી કડવી લાગે છે.
દુર્યોધન-કામ
દુ:શાસન-ક્રોધ
ગાંધારી -અંધ અનુકરણવૃત્તિ
ધૃતરાષ્ટ્ર -કોઈનું લઇ લેવાની વૃત્તિ
દ્રોણ -બદલો લેવાની વૃત્તિ
ભીષ્મ-સરળતા અને ત્યાગવૃત્તિ
આ બધા પાત્રો વ્યાસમુનિના માનસસંતાનો છે.પરંતુ કૃષ્ણ એ આત્મતત્વ છે આપણું અર્જુન રૂપી મન અને દ્રોપદી રૂપી બુદ્ધિ તેમાં સ્થિર થાઓ એ જ ઈશ્વરને પ્રાર્થના.આવો આત્મભાવ પ્રાપ્ત થાય એટલે આપણે સાંખ્યના પુરુષ કહેવાઈએ.ભલે દેહ સ્ત્રીનો હોય પણ આત્મભાવ હોય તો તેવી સ્ત્રી પણ સાંખ્યનો પુરુષ કહેવાય.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s