Methods of Mill – 1

ધોરણ 12 તત્વજ્ઞાન

મિલની રીતિઓ

મહાન તર્કશાસ્ત્રી જહોન સ્ટુઅર્ટ મિલે કારણ ને શોધવા માટે પાંચ રીતિઓ રજૂ કરી.તેને પ્રાયોગિક અન્વેષણ ની રીતિઓ કહેવાય છે.આ પાંચ રીતિઓ નીચે મુજબ છે.

  1. અન્વય રીતિ
  2. વ્યતિરેક રીતિ
  3. અન્વય-વ્યતિરેક રીતિ
  4. અવશેષ રીતિ
  5. સહ-પરિવર્તન રીતિ

અન્વય રીતિ આ રીતિ મુજબ કારણ શોધવાનું હોય ત્યારે બે ઘટનાઓનું નિરીક્ષણ કરવામાં આવે છે. બંને ઘટનામાં એક સિવાયના બધા સંયોગો ભિન્ન હોય છે એક સંયોગ સમાન હોય છે. તે ઘટનાનું કારણ છે એવું નિશ્ચિત થાય છે. જેમ કે,

એક વ્યક્તિ બીજી વ્યક્તિ
ગરીબ પૈસાદાર
ગ્રામ્યવિસ્તારનો શહેરીવિસ્તારનો
ભણેલો અભણ
મચ્છર કરડવું મચ્છર કરડવું
મેલેરિયા થવો મેલેરિયા થવો

ઉપરની બંને ઘટનામાં એક સંયોગ સમાન છે “મચ્છર કરડવું” અને ઘટના બની છે “મેલેરિયા થવો”. તેથી મિલે તારણ આપ્યું કે અહી પુરોગામી બાબત કારણ છે અને અનુગામી બાબત કાર્ય કહેવાય.

શરતો

  1. બે ઘટનાઓનું નિરીક્ષણ થવું જોઈએ
  2. બંને ઘટનામાં એક સંયોગ સમાન હોવો જોઈએ
  3. એક સિવાયના સંયોગ ભિન્ન હોવા જોઈએ

આ રીતિની પ્રાતિક રજૂઆત મિલ નીચે મુજબ આપે છે.

A B C D ————– a b c d
A E F G ————– a e f g

તેથી A એ a નું કારણ છે.

વ્યતિરેક રીતિ

આ રીતિ મુજબ પણ બે ઘટના પસંદ કારી ને તેનું નિરીક્ષણ કરવાનું છે પણ તે બંનેમાં એક વિધાયક અને એક નિષેધક ઘટના પસંદ કરવામાં આવે છે. બંને ઘટનામાં બક સિવાયના બધા સંયોગો સમાન હોય છે પણ વિધાયક ઘટનામાં જે એક સંયોગ હાજર હોય તે નિષેધક ઘટનામાં ગેરહાજર હોય છે. જેમકે,

વિધાયક ઘટના નિષેધક ઘટના
એક વિદ્યાર્થી બીજો વિદ્યાર્થી
ધોરણ 12 નો ધોરણ 12 નો
શૈક્ષણિક માર્ગદર્શન મળે છે શૈક્ષણિક માર્ગદર્શન મળે છે
ઘરમાં ભણવા માટે અનુકૂલન ઘરમાં ભણવા માટે અનુકૂલન
એકાગ્રતા એકાગ્રતાનો અભાવ
પરીક્ષામાં સફળ પરીક્ષામાં નિષ્ફળતા

આ રીતિ મુજબ વિધાયક ઘટનામાં જે એક સંયોગ હાજર છે, તે નિષેધક ઘટનામાં ગેરહાજર છે. તેથી તે સંયોગ “એકાગ્રતા” એ “પરીક્ષામાં સફળતા” નું કારણ કહી શકાય.

શરતો

  1. બે ઘટનાઓ નિરીક્ષણ માટે પસંદ કરવી
  2. એક વિધાયક અને એક નિષેધક ઘટના હોવી જોઈએ
  3. બંને ઘટનામાં એક સંયોગ ભિન્ન હોવો જોઈએ

આ ભિન્ન સંયોગ જ ઘટનાનું કારણ કહેવાય. મિલ આ બાબત પ્રાતિક રજૂઆત દ્વારા નીચે મુજબ સમજાવે છે.
A B C D ————– a e f g
B C D —————- e f g

તેથી A એ a નું કારણ છે.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s